ორგანოთა სისტემები

ნერვული სისტემა

ენდოკრინული სისტემა

საყრდენ–მამოძრავებელი სისტემა

სისხლი

გულ–სისხლძარღვთა სისტემა

ლიმფური სისტემა

სუნთვის სისტემა

საჭმლის მომნელებელი სისტემა

სისტემა

გამრავლების სისტემა

четверг, 4 августа 2011 г.

ნერვული სისტემის ევოლუცია

ნერვული სისტემის ევოლუცია


   ევოლუციის პროცესში ნერვული სისტემის სტრუქტურული ორგანიზაციის სამ ძირითად ტიპს გამოყოფენ: დიფუზურს, კვანძოვანს და მილისებურს.
  დიფუზური ნერვული სისტემა ყველაზე ძველია და გვხვდება ნაწლავღრუიანებში (მაგალითად, ჰიდრაში, მარჯანში). ნერვული სისტემის ასეთი ტიპისათვის დამახასიათებელია მეზობელ ნერვულ ელემენტებს შორის  მრავლობითი კავშირების არსებობა, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ნერვული ბადე (სურ. 1). ნერვულ ბადეში აგზნებას შეუძლია თავისუფლად გავრცელდეს ნებისმიერი მიმართულებით. მრავალმხრივი

 სურ. 1 – ჰიდრას დიფუზური ნერვული სისტემა

კავშირების არსებობა უზრუნველყოფს დიფუზური სისტემის ფუნქციონირებაში საიმედობის მაღალ ხარისხს, რაც იმას გულისხმობს, რომ ერთი ან რამდენიმე ნეირონის დაზიანების შემთხვევაში აგზნება დანიშნულების ადგილს მაინც მიაღწევს "შემოვლითი" გზებით. ამავდროულად, ნერვულ ბადეში აგზნება ნელა ვრცელდება და ტანაც ყველა მიმართულებით, რის გამოც ცხოველების რეაქციები ნელია და ნაკლებად ზუსტი. 
    ნაწლავღრუიანი ცხოველების ნერვულ სისტემაში შეიმჩნევა ნერვული უჯრედების ერთგავრი ფუნქციური დიფერენცირება.ნეირონების ერთი ნაწილი დაკავშირებულია შემკუმშავ ელემენტებთან – მიოეპითელურ უჯრედებთან. ასტი ნეირონების აგზნების დროს მოქმედებაში მოდის შემკუმშავი ელემენტები და ხორციელდება მოტორული რეაქცია. ამიტომ მათ მამოძარვებელ უჯრედებს ანუ მოტონეირონებს უწოდებენ. ზოგიერთი უჯრედი უშუალოდ მიმღებლობს გარემო ფაქტორების ზემოქმედებას. მათ მგრძნობიარე ანუ სენსორულ უჯრედებს უწოდებენ. მგრძნობიარე უჯრედები მიღებულ ინფორმაციას გადასცემს ნერვული ბადის შემქმნელ უჯრედებს ანუ შაუმდებარე ნეირონებს. ნერვულ ბადეში შემოსული ინფორმაცია გადამუშავდება შუამდებარე ნეირონების მიერ და შემდეგ გადაეცემა მოტონეირონებს.
    ევოლუციური განვითრების შემდგომ ეტაპზე ნერვულ უჯრედთა ფუნქციურ დიფერნცირებასთან ერთად მოხდა უჯრედების დაჯგუფება, მათი გაერთაინება რომელიმე ფუნქციის მქონე კომპაქტურ წარმონაქმნებად – ნერვულ კვანძებად (სურ. 2). ნერვულ კვანძებში ხდება პერიფერიიდან მიღებული ინფორმაციის გადამუშავება და ანალიზი. აგრეთვე საპასუხო ინფორმაციის გაგზავნა პერიფერიაზე.



სურ. 2 – კვანძოვანი ტიპის ნერვული სისტემა

   ამასთან ერთად ჩამოყალიბდა სპეციალური გამტარი სისტემები, რომლებსაც ინფორმაცია შინაგანი და გარეგანი გარემოს შესახებ მიაქვს პერიფერიიდან ნერვული კვანძებისაკენ, ხოლო საპასუხო ინფორმაცია – კვანძებიდან პერიფერიისაკენ. პირველს უწოდეს ცენტრისკენული ანუ აფერენტული სისტემა, ხოლო მეორეს – ცენტრიდანული ანუ ეფერენტული. ნერვული სისტემის დიფერენცირება ცენტრალურ და პერიფერიულ ნაწილებად აღინიშნა, როგორც ცენტრალიზაციის პროცესი. 
   ნერვული სისტემის კვანძოვანი ტიპი აქვს: მწერებს, ჭიებს, მოლუსკებს, კიბოსნაირებს. მას ახასიათებს ნერვულ უჯრედთა კავშირების ორგანიზება გარკვეული წესით: აგზნება ვრცელდება მკაცრად განსაზღვრული გზით. ასეთი ნერვული სისტემის საშუალებით ხორციელდება სწრაფი და ზუსტი რეაქციები, მაგრამ შედარებით დაბალია მისი საიმედობის ხარისხი: ერთი რომელიმე კვანძის დაზიანება ორგანიზმის გარკვეული ფუნქციის მთლიან მოშლას იწვევს. 

    ნერვული სისტემის მილისებური ტიპი ახასიათებს ქორდიანებს. მილისებურს მას იმიტომ უწოდებენ, რომ ჩანასახის განვითარების სამფურცლოვან სტადიაზე გარეთა ფურცლის (ექტოდერმის) ნაწილის ჩაზნექვის შედეგად ჯერ წარმოიშობა ღარისებური, შემდეგ მილისებური სტრუქტურა – ე.წ. ნერვული მილი (სურ. 3). ნერვული მილი დასაწყისს აძლევს მთელ ნერვულ სისტემას და მისი უდიდესი ნაწილი ონტოგენეზის მთელ მანძილზე მილისებრ ფორმას ინარჩუნებს. ნერვული სისტემის მილისებური ტიპი ყველაზე უფრო სრულყოფილია. მას ახასიათებს საიმედობის მაღალი ხარისხი (როგორც დიფუზურ ტიპს) და რეაქციის ლოკალურობა, სიზუსტე და დიდი სისწრაფე (როგორც კვანძოცან ტიპს). გარდა ამისა, მილისებრ ტიპს ევოლუციის პროცესში განუვითარდა თვისობრივად ახალი ნიშნების მთელი რიგი. 



სურ. 3 მილისებური ნერვული სისტემის განვითარება 
    ნერვული სისტემის ცეფალიზაცია. ცოცხალ ორგანიზმებზე გარე სამყაროს მუდმივმა ზემოქმედებამ განაპირობა მილისებრი ნერვული სისტემის შემდგომი განვითარება. წინა მიმართულებით ცხოველების აქტიური მოძრაობის გამო, ორგანიზმის სასიცოცხლო რეაქციების მარეგულირებელმა სისტემებმა თავი მოიყარა ძირითადად ნერვული მილის წინა ნაწილში ანუ მოხდა ფუნქციათა ცეფალიზაცია. ამან გამოიწვია ნერვული მილის წინა ნაწილის ზომაში გაზრდა და მისი სტრუქტურების გართულება. საბოლოოდ იგი ჩამოყალიბდა როგორც თავის ტვინი. ნერვული მილის დანარჩენი (უდიდესი) ნაწილიდან კი განვითარდა ზურგის ტვინი. 
    ამრიგად, ადამიანში და სხვა ხერხემლიან ცხოველებში თავისა და ზურგის ტვინი წარმოადგენს ნერვული სისტემის ცენტრალურ სტრუქტურას, რომლის ფუნქციაა მიღებული ინფორმაციის გადამუშავება, ანალიზი და საპასუხო ინფორმაციის გაგზავნა პერიფერიაზე. ნერვული სისტემის მეორე ნაწილი კი, რომელიც წარმოდგენილია პერიფერიული ნერვებით და ნერვული კვანძებით, ემსახურება მხოლოდ ინფორმაციის გატარებას ცენტრისაკენ და პირიქით. ამ ნაწილს პერიფერიულ ნერვულ სისტემას უწოდებენ.
    
თეიმურაზ იოსელიანი – "ადამიანის ფიზიოლოგია"
(კუნთოვანი და ნერვული სისტემები)
გამომცემლობა "ოცდამეერთე", თბილისი 2001




вторник, 13 апреля 2010 г.

ნერვული სისტემა



პროექტის სახელი: ნერვული სისტემა

პროექტის მოკლე აღწერა 1-2 წინადადებით: პროექტი ეძღვნება ჩვენი ორგანიზმის მთავარი მმართველი სისტემის - ნერვული სიტემის აგებულების და ფუნქციონირების შესწავლას

პროექტის სრული აღწერა: 21-ე საუკუნეში სასწავლო პროცესში ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენებას დიდი ყურადღება ექცევა. სკოლის სახელმძღვანელოებში მოწოდებული მწირი ინფორმაციის გარდა მოსწავლეებს ხშორად სჭირდებათ დამატებითი მასალის მოიძიება, მაგრამ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში მაღალკლასელთათვის მეტ-ნაკლებად სრულფასოვანი ქართულენოვანი ლიტერატურა თითქმის არ არსებობს, ინტერნეტის ქსელში კი მხოლოდ ვიკიპედიასა და რამდენიმე საიტზე შეიძლება რაიმეს მოძიება და სამწუხაროდ, ეს ინფორმაცია ან ენობრივად არ არის გამართული, ან ფაქტობრივი შეცდომებია დაშვებული. ჩვენი პროექტის მიზანია შევქმნათ მოსწავლეთათვის შეძლებისდაგვარად სრულფასოვანი ქართულენოვანი საიტი ადამიანის ანატომია-ფიზიოლოგიის შესახებ. აქ ცალ-ცალკე განვიხილავთ ჩვენი ორგანიზმის ყველა სისტემას, მათ ანატომია-ფიზიოლოგიას, გავრცელებულ დაავადებებს, მათ შესაძლო მკურნალობის მეთოდებს როგორც ტრადიციული, ისე ხალხური რეცეპტებით.
ჩვენი ვებ-გვერდის პირველ თემად ნერვული სისტემა ავირჩიერთ, რადგან სწორედ ის წარმოადგენს ჩვენი ორგანიზმის მთავარ მმართველს. მის ”ბრძანებებს” ექვემდებარება ადამიანის ყველა ორგანოს ინდივიდუალური თუ შეთანხმებული ფუნქციონირება. ხშირად, თავის ტვინის ოდნავი დაზინებაც კი სერიოზულ დარღვევებს იწვევს, ამიტომ აუცილებლია ყველა ადამიანმა იცოდეს, თუ როგორ მუშაობს მისი სხეულის მთავარი ”გენერალი”, როგორ მოუფრთხილდეს მას, როგორ შეინარჩუნოს მთელი ცხოვრება ჯანსაღი ფსიკიდა და კარგი მეხსიერება. გავეცნობით ნერვული სისტემის მორფოლოგიური ერთეულის- ნეირონის აგებულებას, მისი ფუნქციონიერბის თავისებურებებს, ნერვული ქსელების ტიპებს, შევეხებით გრძნობის ორგანოების აგებულებას და მოქმედების მექანიზმებს. გავეცნობით იმ ძირითად ფიზიკურ და ქიმიურ პროცესებს, რაც ამ სისტემის მოქმედებისთვისაა აუცილებელი. ეს ყოველივე დაეხმარება ჩვენს მოსწავლეებს ბიოლოგიური ცოდნის გაღრმავებაში.

პროექტის მონაწილეთა ასაკი/კლასები: 15-17 წელი/ მე-10 - მე-11 კლასები

ვადები და ხანგრძლივობა: 2010 - 2011 სასწავლო წელი/7 თვე

პროექტის შესაძლო აქტივობები კლასში: შესაბამისი ლიტერატურის დამუშავება, ინტერნეტ ქსელიდან ფოტომასალის და სურათების მოძიება, სქემების, გრაფიკების, დიაგრამების აგება. დისკუსიების გამართვა, პრეზენტაციები, კონფერენციის მოწყობა.

მოსალოდნელი შედეგები/პროექტები, რაც შეიძლება შეიქმნას: მოსწავლეები გაიღმავებენ ცოდნას ადამინის ნერვული სისტემის აგებულებისა და ფუნქციონირების შესახებ. მოაწყობენ პრეზენტაციებს, ვიქტორინებს,ბლოგს, შექმნიან ვებ-გვერდს.

სასარგებლო სხვებისთვსი: გაეცნობიან ადამიანის ნერვული სისტემის აგებულებისა და ფუნქციონირების თავისებურებებს, ნერვული სისტემის დაავადებებს, მათი მკურნალობის მეთოდებს. გაიგებენ, თუ რატომ უყვართ,რატომ ტირიან ან იცინიან, რატომ სძულთ ან ეშინიათ, რატომ შეუძლიათ საირული, ცურვა, რატომ შეუძლია ზოგ ადამიანს საოცარი მუსიკის ან ხელოვნების ნიმუშის შექმნა და ა.შ.

სამუშაო ენა: ქართული

მონაწილეები სხავ სკოლიდან:

საგნებთან/საგნობრივ ჯგუფთან/ეროვნულ სასწავლო გეგმასთან კავშირი:

ბიოლოგია: გაეცნობიან ნერვული სისტემის შემადგენელი ნაწილების აგებულებას, ფიზიოლოგიურ მახასიათებლებს, ფუნქციონირებას, დაზინების მიზეზებს. დაწვრილებით გაეცნობიან ნეირონის აგებულებას და ძირითად მახასიათებლებს. განიხილავენ თავის და ზურგის ტვინის ცალკეულ უბნებს. ნერვული სისტემის დაავადებებს, მათ პრევენციას, შესაძლო მკურნალობის მეთოდებს. გაეცნობიან წამალთდამიკუდებულებების მიზეზებს.

ფიზიკა: განიხილავენ ნეირონში მიმდინარე ელექტრული მოვლენების თავისებურებებს. გამოიყენებენ მექანიკაში, ოპტიკაში, თერმოდინამიკაში მიღებულ ცოდნას ნერვული სისტემის სხვადასხვა განყოფილებაში მიმდინარე პროცესების ასახსნელად.

ქიმია
: გაეცნობიან ნერვულ სისტემაში გამოყენებულ ქიმიურ ნივთიერებებს, მათ ქიმიურ სტრუქტურას. მოიპოვებენ მასალას მთავარი მედიატორების შესახებ. მოიძიებენ ნერვული სისტემის დაავადებების სამკურნალო ფარმაცევტულ საშულებებს, გაეცნობიენ მათი მოქმედების პრონციპებს. გაეცნობიან წამალთდამოკიდებულების მიზეზებს.

პროექტის ფასილიტატორი: ბმდ. ეკატერინე მითაიშვილი

პროექტის ფასილიტატორის ელ-ფოსტა: katomitha@gmail.com

პროექტის ფორუმი:

პროექტის ვებ-გვერდი/ბლოგი:http://mitaishvili.blogspot.com/

воскресенье, 11 апреля 2010 г.

ენდოკრინული სისტემა

 ენდოკრინული სისტემა


            ადამიანის ორგანიმზმი რთული სისტემაა, რომლის ნორმალური ფუნქციონირება მოითხოვს მეტად ნატიფ და დახვეწილ სარეგულაციო მექანიზმებს. ორგანიზმის ნებისმიერი ფუნქცია, ქცევა რამდენიმე ორგანოთა სისტემის ერთდროულ ამოქმედებას საჭიროებს. თუ ამ სისტემების შემადგენელმა ორგანოებმა შეთანხმებულად არ იმოქმედა, გარემოს ცვალებად პირბებთან შეგუება და არსებობა ძალიან გაგვიჭირდება. ამ რთულ სარეგულაციო მექანიზმს ქმნის ორი სისტემა: ნერვული და ენდოკრინული. მოდით ახლა გავეცნოთ ენდოკრინული სისტემის აგებულების და ფუნქციონირების თავისებურებებს.


             ენდოკრინულ სისტემას ქმნის შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლები, რომლებიც გამოიმუშავებენ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს - ჰორმონებს. ამ ჯირკვლებს, ეგზოკრინული ჯირკვლებისაგან განსხვავებით,  საკუთარი სადინარი არ გააჩნიათ, ამიტომ სეკრეტს გამოყოფენ პირდაპირ სისხლში. სისხლს  ჰორმონები სამიზნე უჯრედებამდე  მიაქვს. მათ მემბრანაზე მოთავსებულია სპეციალური ცილა რეცეპტორები,